ინტელექტი

ყველა თავისას ეძებს თანამედროვე ლიტერატურაში, ზოგს ის ახარებს და ზოგს ეს, ერთს ერთი მოსწონს, მეორეს – მეორე. მე ჩემად, ერთადერთ რამეს ვითხოვ, რომ დღეს დაწერილმა ტექსტმა, დღევანდელობას ზურგი არ აქციოს, არ გაექცეს, არ დაემალოს და თუ სათქმელია თქვას, თუ დასაყვირია – დაიყვიროს და თუ საგანგაშოა, განგაშის ზარიც შემოკრას.
„მსხვრევა“ აქაა. მიწაზეა. საქართველოზეა. უახლოეს წარსულზე და აწმყოზეც და იმ ამბავზე რომ ვიცი და იცი და ვიცი რომ ბევრი გიფიქრია და იცი რომ მეც მიფიქრია, ბოროტების ამ ბანალურობაზე რომ უსამართლობამ – სამართალი, ძლიერმა – სუსტი და სისტემამ ადამიანი დაჩაგრა და ჩაგვრა რომ ჩაგვრად არ დარჩეს და ბოროტება ბოროტებად და უსამართლობას არ ეგონოს რომ დაგვავიწყდა და ანდაც შევეგუეთ ამიტომ უნდა ვწეროთ და ბოროტება ვამხილოთ და გავასამართლოთ.

ივა ფეზუაშვილი

როგორი უნდა იყოს მშვენიერი სიმღერა? – ამ კითხვაზე პასუხს ნესტან ნენე კვინიკაძე თავის მეოთხე რომანში ეძებს.

პროტაგონისტ ახალგაზრდა ქალს, ლანა აბრავას არჩევანის გაკეთება მუდამ საკუთარ თავსა და სხვებს შორის უწევს. ეს „სხვა“ მუდმივად იცვლება – ის ხან მუდამ დაკავებული დედაა, ხან მოძალადე ქმარი, ხან ხასიათშეცვლილი თინეიჯერი შვილი, ხან პრობლემური შეყვარებული, ხანაც ტოქსიკური საუკეთესო მეგობარი, თუმცა არსებობს ერთი უცვლელი „სხვა“ – სამშობლო.

სამშობლო, მისი სიყვარული, მასთან განშორების და ვერდაშორების მცდელობა ტექსტს ლაიტმოტივად გასდევს. ქვეყნის კოლექტიური ცნობიერება რომანის პერსონაჟებში მთელი სიმძაფრით განსხეულდება და იმ ადამიანის ბედისწერად იქცევა, რომელსაც უბრალოდ ბედნიერად ცხოვრება უნდა.

ხუან კარლოს მენდეს გედესის რომანი „შავი ქვიშა“ ვენესუელური ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნიმუშია, ეს არის გაფრთხილება, რომ წარსული არასოდეს კვდება, ადრე თუ გვიან, ჩვენი სურვილითა თუ ნების გარეშე გვიწევს მასთან პირისპირ შეჯახება. რომანში გადმოცემუხუან კარლოს მენდეს გედესის რომანი „შავი ქვიშა“ ვენესუელური ლიტერატურის ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ნიმუშია, ეს არის გაფრთხილება, რომ წარსული არასოდეს კვდება, ადრე თუ გვიან, ჩვენი სურვილითა თუ ნების გარეშე გვიწევს მასთან პირისპირ შეჯახება.

რომანში გადმოცემულია მამის ოჯახიდან გაქცევა და მისი თანმდევი მოვლენები ერთი ჩვეულებრივი, უბრალო ოჯახის მაგალითზე. ეს, ერთი შეხედვით, ბანალური ღალატის ან მიტოვების ტრაგედია ტექსტში ბევრად უფრო ღრმა განზომილებას იძენს.

შვილი ცდილობს გაიგოს მამის კვალი, ჩასწვდეს მისი გადაწყვეტილების არსს. ეს ძიება ნელ-ნელა იქცევა დაუსრულებელ პროცესად – შეცდომებთან, ტკივილებთან, მორალურ თუ ნაკლებად მორალურ გადაწყვეტილებებთან თანაცხოვრებად. თუმცა, გარკვეულწილად, მამის გაგება საკუთარი თავის გაგებასაც ნიშნავს, ამიტომაც ღირს, თუნდაც ეს ძიება უშედეგო აღმოჩნდეს.

ნაწარმოებში გადმოცემული დრო „მარადიული აწმყოა“, ძველი შეცდომები ყოველდღიურად მეორდება, ოღონდ ადამიანის ფიქრებსა და მოგონებებში.

დაბოლოს, რას უნდა ნიშნავდეს შავი ქვიშა და ზღვა? რა სიმბოლური დატვირთვა აქვთ მათ? ნაწარმოებში რომ გარემო არ არის მხოლოდ ფონი, ცალსახაა.

ზღვას ერთდროულად შეუძლია ყველაფერი წაშალოს, გადარეცხოს, თუმცა, ამავე დროს, შეუძლია ნაპირზე გამორიყოს სიმართლე, რომლის დამალვასაც ადამიანი საგულდაგულოდ ცდილობს.

პირადი დრამები, სიყვარული და განშორება, ბედნიერებასა და სამართლიან სამყაროზე ოცნება, რომელსაც მძიმე რეალობა უპირისპირდება.
ნათან სტრამერი ნიუ-იორკში წარუმატებელი ემიგრაციიდან 1900 წელს პოლონეთში ბრუნდება და სიყმაწვილის სიყვარულთან, რივკასთან ერთად მრავალშვილიან ოჯახს ქმნის. სანამ რივკა ზღვის პირას გასეირნებაზე ოცნებობს, ფიქრებით ჯერ კიდევ ნიუ-იორკში მყოფი ნათანი კი იმ ერთ სარფიან გარიგებას დაეძებს, რომელიც ერთოთახიან ბინაში შეყუჟულ მის პატარა, ებრაულ ოჯახს კეთილდღეობამდე მიიყვანს, მათი ექვსი შვილი თვალსა და ხელს შუა იზრდება და დამოუკიდებელ ცხოვრებას იწყებს: რენას ცოლიანი მამაკაცი უყვარდება, რუდეკი კლასიკური ფილოლოგიის სტუდენტია, ჰესიო და სალეკი კომუნიზმით არიან გატაცებული, ხოლო ნაბოლარები, ველა და ნუსეკი მოუთმენლად ელიან, როდის გახდებიან სრულწლოვნები. სტრამერების ღარიბულ, მაგრამ ერთმანეთის სიყვარულით აღსავსე ოჯახში თანდათან იპარება რაღაც, რასაც თითოეული მათგანი გრძნობს, მაგრამ მისთვის სახელის დარქმევა უჭირს.
რომანი ორ მსოფლიო ომს შორის ტარნოვში მცხოვრებ ებრაულ ოჯახზე თითქოს წინასწარ არის განწირული სევდიანობისა და ტრაგიკული ფინალისთვის, მაგრამ მიკოლაი ლოზინსკი ახერხებს, რომ თავისი გმირებისადმი დღევანდელობისთვის უჩვეულო სითბოთი და თანაგრძნობით, თან კი მსუბუქი იუმორით გაფანტოს ის შავი ფერი, სიმძიმე და ტრაგიზმი, რომელიც იმდროინდელ მოგონებებს ახლავს თან

შრი-ლანკის სამოქალაქო ომი, რომელიც 1983 წელს დაიწყო და 26 წლის განმავლობაში, 2009 წლამდე, გრძელდებოდა, შეჰან კარუნატილაკას ამ რომანის მთავარი სიუჟეტური ხაზია.

ავტორი გვაცნობს მაალი ალმეიდას, გარდაცვლილ ფოტოჟურნალისტს, რომელიც „შუალედურ“ სივრცეში, სიცოცხლესა და სიკვდილს შორის არსებულ მეტაფიზიკურ ზონაში იღვიძებს. მას ეძლევა შვიდი „მთვარე“, დროის სიმბოლური მონაკვეთი, რომლის განმავლობაშიც საკუთარი მკვლელობის გარემოებები უნდა გამოიძიოს და მის მიერ გადაღებული ფოტომასალები – სახელმწიფო ძალადობის, სამხედრო დანაშაულებისა და პოლიტიკური კორუფციის შესახებ გაავრცელოს, რაც რომანს გარკვეულწილად დეტექტივის ჟანრის კანონშიც აქცევს. აღსანიშნავია, რომ ავტორი მეორე პირის თხრობას მიმართავს, რაც მკითხველს მაალის გამოცდილებასთან კიდევ უფრო აახლოებს და მოვლენათა უშუალო თანამონაწილედ აქცევს. ამგვარი თხრობითი არჩევანი ამძაფრებს იმ იდეასაც, რომ გარდაცვლილები არსად ქრებიან: ისინი ცოცხლებს ჩურჩულით ესაუბრებიან, სიზმრებში ბრუნდებიან და ჩვენს შინაგან ხმებს ერევიან.

კარუნატილაკა ქმნის მრავალშრიან ნარატივს, სადაც რეალისტური პოლიტიკური კონტექსტი ერწყმის შრი-ლანკურ მითოლოგიასა და ფოლკლორულ წარმოდგენებს სიკვდილისა და საიქიოს შესახებ. ამ წიგნში დემონური და ზებუნებრივი ფიგურები ისტორიული ტრავმის მეტაფორები ხდებიან.

და მაინც, რა ღირებულება აქვს დოკუმენტირებულ სიმართლეს იმ საზოგადოებაში, სადაც ძალაუფლება სისტემატურად ახშობს მას? რა ხდება, როდესაც ისტორიის წერას არა გამარჯვებულები, არამედ მოჩვენებები აგრძელებენ? „მაალი ალმეიდას შვიდი მთვარე“ ამ კითხვებზე პასუხების გაცემის მცდელობაა.

ბანუ მუშთაქი სამხრეთინდოელი მწერალი, იურისტი და აქტივისტია. იგი მთელი სიცოცხლის განმავლობაში უყურებდა თანამემამულე მუსლიმი ქალების მძიმე ცხოვრებას, რაც მოგვიანებით აისახა მოთხრობების კრებულში „გულში მოციმციმე ლამპარი“.

ესაა ამბები მდიდარ, მოხუც, დაქვრივებულ თუ ცხოვრების მდინარებას დანებებულ ქალებზე. მათ საერთო კულტურული და რელიგიური გარემო აქვთ. გარემო, რომელიც კვლავაც ავიწროებს ქალებს და კლასობრივად დაყოფილ საზოგადოებაში დაკანონებული ნორმების მიყოლას აიძულებს.

ერთი მოთხრობა გადმოგვცემს ახალგაზრდა დედის ამბავს, რომელსაც სამი ქალიშვილის დაბადების შემდეგ ქმარი უცერემონიოდ ტოვებს. მუსლიმური კანონით, კაცს უფლება აქვს, ხელახლა დაქორწინდეს, სანამ მისი ქალიშვილები და ყოფილი ცოლი შიმშილობენ. მეორე მოგვითხრობს დაზე, ძმამ მემკვიდრეობის წილის გარეშე რომ დატოვა და ამ თემის გადასაფარად სოფლისთვის საჭირბოროტო საკითხსაც კი შეეჭიდა. სხვა გვიყვება ქვრივ მოახლეზე, რომელსაც თავისთვის მხოლოდ და მხოლოდ წმინდა წყალში დასველებული სუდარა
ემეტება, მაგრამ მექაში მოსალოცად ჩასულ ქალბატონს საკუთარი სურვილების დაკმაყოფილება ექცევა პრიორიტეტად და მოახლის თხოვნას ივიწყებს. ბოლო მოთხრობა ქალის წერილია ღმერთისთვის, სთხოვს, ქალების თვალითაც შეხედოს მათ მძიმე ცხოვრებას.

მიუხედავად ყველაფრისა, ცხოვრება მხოლოდ ტკივილი არ არის და ბანუ მუშთაქიც ცდილობს, მკითხველს გულში მბჟუტავი სინათლე მოაძიებინოს და ის მოციმციმე ლამპრად აქციოს.

ოლდოს ჰაქსლის „წამით გამკრთალი“ (ფრაზა შექსპირის „მაკბეტიდან“ Brief Candles), ოთხი მოთხრობისგან შედგება. წიგნი პირველად 1930 წელს გამოიცა. მიუხედავად იმისა, რომ ოთხივე მოთხრობა სხვადასხვა ამბავს გვიყვება და სრულიად განსხვავებულ სიუჟეტურ სტრუქტურას ქმნის, გამოცდილი მკითხველის თვალს, პერსონაჟების უმეტესობაში, საერთო შტრიხების ამოცნობა არ გაუჭირდება. მოთხრობები საუკეთესოდ გადმოსცემს ადამიანის ქცევის წესებსა და უცნაურობებს. უნდა აღინიშნოს, რომ ჰაქსლიმ დიდ მწერლებთან ერთად – გოლსუორსი, ფორსტერი, უელსი, მოემი, მენსფილდი, კიპლინგი, კოპარდი – მოთხრობის, როგორც ლიტერატურის ერთ-ერთი წამყვანი ჟანრის ჩამოყალიბებაში დიდი წვლილი შეიტანა.

ჰაქსლის მოთხრობები ადეკვატურად გადმოსცემს ეპოქის სწრაფ, წინააღმდეგობრივ განვითარებას, ზნეობრივ საკითხებსა და ფაქტობრივ სინამდვილეს. ავტორი უამრავ კითხვას სვამს, უამრავ საკითხს ეხება და ცდილობს ყოველ მათგანს თავად გასცეს პასუხი. ის მკითხველს ადამიანური სისუსტეების, ბედისწერასა და ცხოვრებას შორის კავშირის, ზნეობრივი საქციელის, თვალთმაქცობის, სიხარბის, თვითიდენტობის სირთულეების აღწერასა და ღრმა, საინტერესო ანალიზს სთავაზობს.

ჰაქსლის თხრობის ტონი ხან ირონიულია, ხანაც მწვავე და განმგმირავი, რაც ყოველ წინადადებას დიდ მნიშვნელობას სძენს. ზუსტი ფსიქოლოგიური ანალიზისა და ინტელექტუალური თხრობის მოყვარული მკითხველები არაერთხელ უბრუნდები ან კრებულს. თითოეული ისტორია ზედმიწევნით ფრთხილად ვითარდება და მოულოდნელ შემობრუნებამდე მივყავართ, რაც ნათელს ჰფენს მოკვდავობის, თვითმოტყუებისა და იმედის მყიფე თემებს. საინტერესოა მწერლის შეხედულება ხელოვნებაზე. მისი აზრით, ხელოვანმა რეალობის მრავალმხრივი ქაოსიდან მოწესრიგებული ერთიანობა უნდა შექმნას, რაც ადამიანის ინტელექტის ამაღლებასა და შინაგანი თავისუფლების მოპოვებას მოემსახურება…

კრებული განკუთვნილია მხატვრული ლიტერატურის მოყვარულებისთვის – მათთვის, ვინც აფასებს მოხდენილ და, ამავდროულად, მიზანდასახულ თხრობას. ლაკონიური, ძლიერი და ღრმად ადამიანური „წამით გამკრთალი…“ მე-20 საუკუნის დასაწყისის ლიტერატურული სრულყოფილების ნიმუშს წარმოადგენს.

თანამედროვე პალესტინელი მწერლისა და ჟურნალისტის, ოსამა ალ-ისას, რომანი “ბეთლემის შეშლილები” პირველად 2013 წელს გამოიცა და დიდი გამოხმაურება მოჰყვა როგორც არაბულ, ისე დასავლურ ლიტერატურულ წრეებში. რომანმა 2015 წელს შეიხ ზეიდის წიგნის პრემია მოიპოვა – არაბულ ლიტერატურულ სამყაროში პრესტიჟული ჯილდო.

წიგნი აერთიანებს ავტორის მიერ შეკრებილ და გადმოცემულ, ადგილობრივთა მეხსიერებაში ჯერ კიდევ ცოცხალ, რამდენიმესაუკუნოვან ნარატივებს – რელიგიურ გადმოცემებსა და ლეგენდებს – “შეშლილთა” უცნაურ ისტორიებს ზოგჯერ ანეკდოტების, ზოგჯერ კი შიშისმომგვრელი, მისტიკური თქმულებების სახით; ეგზოტიკურ ამბებს ჩვენთვის კარგად ნაცნობი თუ უცნობი ადამიანების შესახებ – პოლიტიკოსები იქნებიან ისინი, მმართველები, ისტორიკოსები, მწერლები, ჟურნალისტები თუ სულაც რიგითი პალესტინელები, რომლებთანაც ავტორს მეგობრობა, ნათესაობა ან მეზობლობა აკავშირებს…

რომანის მთავარი იდეა სიგიჟის, როგორც ცნობიერების ერთ-ერთი ფორმის, წინ წამოწევაა. აქ შეშლილები ხშირად ისეთ ადევს, მათი სიგიჟე ერთგვარი სიმართლის მეტაფორაა – საზოგადოების კრიტიკისთვის გამიზნული, ისევე როგორც ბეთლემი – დაკარგული მშვიდობის სიმბოლო.

მკითხველს წიგნი თვალნათლივ წარმოუდგენს პალესტინის და პალესტინელი ხალხის მიერ გადატანილ პოლიტიკურ ქარტეხილებს ოსმალეთის იმპერიის დროიდან ოსლოს შეთანხმების შემდგომ, 2012 წლამდე – იმ დრომდე, როცა ავტორმა რომანის წერა დაასრულა.

გელა ჩქვანავას ახალი წიგნი მის ორ მცირე რომანს, „გარიგებასა“ და „შეხვედრას“ აერთიანებს.
„გარიგება“ შუახნის მარტოხელა ქალის, მედეას, ამბავს გვიყვება, რომელიც ზღვისპირა ქალაქში გადაწყვეტს დასვენებას და იქ გატარებული დღეები მისთვის ერთი მხრივ წარსულთან დაბრუნების, მეორე მხრივ კი განუხორციელებელი სურვილებისა და ახალი გადაწყვეტილებების სივრცედ იქცევა. ტექსტი სავსეა მსუბუქი სევდით, ირონიითა და ცხოვრების უბრალო, მაგრამ მნიშვნელოვანი დეტალებით.